Οι πρόσφυγες ως ατραξιόν

στις

Το τελευταίο διάστημα, στο timeline ορισμένων χρηστών του Instagram, ανάμεσα στα ηλιοβασιλέματα, στις παραλίες, στα πολύχρωμα κοκτέιλ με ομπρελίτσες και στις αναπόφευκτες σέλφι, μπορεί να εντοπίσει κανείς φωτογραφίες από κέντρα φιλοξενίας προσφύγων.Προσφυγόπουλα φωτογραφίζονται μόνα τους ή με επισκέπτες και συνήθως οι αναρτήσεις συνοδεύονται από σχόλια των χρηστών για το πώς αυτή η γνωριμία άλλαξε τη ζωή τους, πόσο ευλογημένοι νιώθουν (#blessed), πόσα χρήσιμα διδάγματα έλαβαν. Τα αιτήματα Ελλήνων και τουριστών να επισκεφθούν τους χώρους όπου στεγάζονται οι πρόσφυγες αυξάνονται. Τι είναι αυτό που τους κινητοποιεί; Αλληλεγγύη; Συμπόνια; Ενδιαφέρον; Περιέργεια; Κυνήγι μιας διαφορετικής εμπειρίας; Ένα είδος ηδονοβλεψίας; Ανάγκη επιβεβαίωσης και σύγκρισης; Φιλανθρωπία; Το ερώτημα αυτό, αναπόφευκτα, δεν έχει ξεκάθαρη απάντηση, καθώς εξάλλου ακόμα και τα πιο αλτρουιστικά μας αισθήματα πάντοτε κρύβουν ιδιοτέλεια. Το βασικό ερώτημα όμως είναι άλλο: Αυτές οι επισκέψεις ωφελούν τελικά τους πρόσφυγες ή τους ζημιώνουν; Τι αφήνουν πίσω τους; Και όχι μόνο σε επίπεδο υλικής βοήθειας. Πώς επηρεάζουν το συνολικό ζήτημα, πώς συμβάλλουν στη διαμόρφωση είτε ενός συνολικού «εμείς» που τους περιλαμβάνει είτε ενός διχοτομημένου «εμείς» και «αυτοί» που τους αποκλείει; Επιβεβαιώνουν ή καταρρίπτουν στερεότυπα σε σχέση με τους πρόσφυγες;

Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, στη Νέα Υόρκη και στο Λονδίνο, οργανώνονταν περιηγήσεις σε υποβαθμισμένες γειτονιές για να διαπιστώσουν οι επισκέπτες «πώς ζει το άλλο μισό». Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, o λεγόμενος «τουρισμός της παραγκούπολης» (slum tourism ή ghetto tourism) έχει αρχίσει να εμφανίζεται ως εναλλακτική μορφή τουρισμού. Τουρίστες που επισκέπτονται τη Βραζιλία δεν εξαντλούν το πρόγραμμά τους στα τροπικά δάση και τις κοσμοπολίτικες παραλίες, αλλά συχνά ζητούν να επισκεφθούν τις φαβέλες. Στην Ινδία, η επιτυχία της ταινίας Slumdog Millionaire εκτίναξε τη ζήτηση για περιοδείες στις παραγκουπόλεις του Μουμπάι κατά 25% για το βασικό τουριστικό πρακτορείο που τις διοργανώνει.

Η δημοφιλία αυτού του είδους τουρισμού ενισχύεται, όχι όμως χωρίς αντιδράσεις. Πολλοί κατηγορούν τους ταξιδιωτικούς πράκτορες ότι εκμεταλλεύονται τους κατοίκους των παραγκουπόλεων, τους υποβιβάζουν σε αξιοθέατα για εύπορους τουρίστες. Οι πράκτορες, αντιθέτως, υποστηρίζουν ότι επιτελούν ένα εκπαιδευτικό έργο. Μια έρευνα του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνιας κατέδειξε ότι πολλοί επισκέπτες αναζητούν αυτό που ονομάζεται «ηθικός τουρισμός»: Τουρισμός που δεν είναι μαζικός, που αναζητά την «αυθεντική εμπειρία», που είναι «κοινωνικά και πολιτιστικά ευαίσθητος», που σέβεται το φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον και που επιτρέπει τη διάδραση μεταξύ επισκεπτών και ντόπιων.

Η ίδια έρευνα ανέλυσε τα κίνητρα των τουριστών που επιλέγουν να επισκέπτονται υποβαθμισμένες συνοικίες, παραγκουπόλεις και καταυλισμούς: Η πλειοψηφία δήλωσε ότι το έκανε από περιέργεια, αναζητώντας την αυθεντικότητα και το διαφορετικό. Ενδιαφέρον έχει το εύρημα ότι σχεδόν κανείς από τους τουρίστες αυτούς δεν ασχολείται με θέματα φτώχειας στην πόλη του. Και κάπως έτσι το επιχείρημα της φιλανθρωπίας καταρρίπτεται, καθώς το κίνητρο της ενίσχυσης του αδύναμου αποδεικνύεται ότι δεν ισχύει. Επιπλέον, οι βασικοί ωφελούμενοι αυτών των ξεναγήσεων φαίνεται να είναι οι τουριστικοί πράκτορες. Στον αντίποδα, στην Αθήνα, άστεγοι που εργάζονται για το περιοδικό Σχεδία οργανώνουν τις «Αόρατες Διαδρομές», ξεναγώντας ενδιαφερόμενους σε συσσίτια, καταφύγια αστέγων και κέντρα ημέρας. Το ότι οι ίδιοι οι άστεγοι κάνουν τις ξεναγήσεις ενισχύει την αυτοπεποίθησή τους και τους βοηθά να αναπτύξουν κάποιες δεξιότητες που θα τους βοηθήσουν στην αναζήτηση εργασίας. Υπάρχουν άρα σωστοί και λάθος τρόποι να διοργανώνεις τέτοιου είδους επισκέψεις; Όμως δεν είναι μόνο η ξενάγηση στη φτώχεια. To σάιτ αξιολόγησης τουριστικών υποδομών και αξιοθέατων TripAdvisor έχει γεμίσει από ερωτήματα όπως: «θέλω να επισκεφθώ τους καταυλισμούς προσφύγων στην Ιορδανία, πού να μείνω και πώς να πάω;» Ο αλγόριθμος του TripAdvisor εμφανίζει εμβόλιμα διαφημίσεις πεντάστερων ξενοδοχείων στο Αμμάν για τους επισκέπτες. Αλλά και στην Ελλάδα υπάρχουν τουρίστες που επισκέπτονται τις εγκαταστάσεις στο Ελληνικό, τον Πειραιά, τον Σκαραμαγκά, συνήθως με κάποια μικρά δωράκια και ένα κινητό στο χέρι. Πρόσφατα, μια γνωστή μου μού έδειξε στο τηλέφωνό της τις φωτογραφίες από τις διακοπές της στη Μύκονο και μετά τα «υπέροχα προσφυγόπουλα» στο κέντρο φιλοξενίας του Σκαραμαγκά.

Είναι κακό; Είναι κακό εξ ορισμού να συνδυάζεις τις πολυτελείς διακοπές σου με μια επίσκεψη σε ένα κέντρο φιλοξενίας προσφύγων μεταξύ του kite flying και του shopping therapy; Είναι κακό να τραβάς σέλφι με τους πρόσφυγες; Είναι κακό να θες οι διακοπές σου να καλύψουν και αυτή την ανάγκη, της φιλανθρωπίας ή της επίδειξης φιλανθρωπίας; Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι αν σε αυτές τις επισκέψεις έστω και ένας τουρίστας επηρεαστεί και αρχίσει να συνεισφέρει ουσιαστικά, χαλάλι. Δεν θα πρέπει όμως να υπάρχουν όρια; Δεν θα πρέπει να διασφαλιστεί ότι αυτού του είδους η διάδραση δεν θα θυμίζει επίσκεψη σε ζωολογικό κήπο; Και επιπλέον: Πώς μπορεί κανείς να επηρεάσει τους επισκέπτες και να τους κινητοποιήσει μετά την επίσκεψή τους; Πώς μπορεί να διασφαλίσει ότι κατάλαβαν αυτά που είδαν; Η επίσκεψη και η ευαισθητοποίηση είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Το ένα δεν συνεπάγεται το δεύτερο. Επομένως, το κλειδί βρίσκεται εκεί. Τα κριτήρια πρόσβασης επισκεπτών στα κέντρα φιλοξενίας θα πρέπει να είναι αυστηρά. Το πλαίσιο της επίσκεψης καθορισμένο και να περιλαμβάνει υποχρεωτική ενημέρωση από ειδικούς. Οι φωτογραφίες θα πρέπει να απαγορεύονται, ειδικά με ανήλικους. Με άλλα λόγια, θα πρέπει να αφαιρεθεί από την εξίσωση όλο το «φαίνεσθαι» της κίνησης. Ο αριθμός των επισκεπτών μπορεί να μειωθεί μεν, αλλά οι επισκέψεις θα γίνουν ουσιαστικότερες και η πιθανότητα εμπλοκής των επισκεπτών σε δράσεις υπέρ των προσφύγων θα είναι μεγαλύτερη.

Η Ελλάδα θα μπορούσε να αναπτύξει μια τέτοιου είδους πρωτοβουλία και να πρωτοστατήσει στη θέσπιση κανόνων διεθνώς. Το προσφυγικό ζήτημα δεν πρόκειται να εξαλειφθεί στο προσεχές μέλλον, ούτε και οι δομές φιλοξενίας των προσφύγων θα εξαφανιστούν. Ας δημιουργηθεί λοιπόν το σωστό πλαίσιο εγκαίρως.

Αρχική δημοσίευση: The Greek Report

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s